Cildiye, tıptaki adıyla dermatoloji, derinin yanı sıra saç, tırnak ve ağız-genital bölge mukozalarının hastalıklarıyla ilgilenen uzmanlık dalıdır. İlgi alanı çoğu kişinin sandığından geniştir: sivilceden sedefe, mantar enfeksiyonlarından benlerin takibine, saç dökülmesinden cilt kanserlerine kadar yaklaşık üç bin farklı hastalık bu başlık altında toplanır. Deri vücudun en büyük organı olduğundan, iç hastalıkların dışa yansıyan ilk işaretleri de sıklıkla burada görülür.
Bu nedenle bir cilt bulgusu her zaman yalnızca deriyle sınırlı bir sorun anlamına gelmez. Tiroid hastalıkları saç dökülmesiyle, şeker hastalığı inatçı mantar enfeksiyonlarıyla, bağırsak hastalıkları belirli döküntü tipleriyle kendini gösterebilir. Deriye bakan hekimin aynı zamanda genel tıbbi tabloyu da değerlendirmesi bu yüzden gereklidir.
Derinin Yapısı Neden Önemli?
Deri üç katmandan oluşur. En dışta yer alan epidermis, sürekli yenilenen ince bir örtüdür; renk veren melanin hücreleri burada bulunur. Ortadaki dermis kolajen ve elastik lifleri, damarları, ter bezlerini ve sinir uçlarını barındırır. En altta ise yağ dokusundan oluşan hipodermis yer alır.
Hastalıkların hangi katmanı tuttuğu, görünümü ve tedavi yaklaşımını belirler. Yüzeyel bir mantar enfeksiyonu epidermisle sınırlı kalırken, derin bir iltihabi hastalık dermise uzanabilir ve iz bırakma olasılığı taşır. Sivilcede iz kalmasının nedeni de iltihabın dermise ulaşmasıdır.
Sivilce ve Yağlanmayla İlgili Hastalıklar
Akne, cildiyeye başvuruların en sık nedenlerindendir. Kıl kökü ile yağ bezinin oluşturduğu yapının tıkanması, ardından bakteri çoğalması ve iltihaplanmayla ortaya çıkar. Ergenlik dönemine özgü sanılsa da erişkin kadınlarda çene ve çene altında yerleşen geç başlangıçlı akne de sık görülür.
Rozase, yüzün orta bölgesinde kızarıklık, damar belirginleşmesi ve kabarcıklarla seyreden farklı bir hastalıktır. Sivilceyle karıştırılır ancak siyah nokta içermez ve tetikleyicileri belirgindir: sıcak içecekler, baharat, alkol, güneş ve ani ısı değişimleri. Seboreik dermatit ise kaşta, burun kenarında ve saçlı deride sarımsı kepeklenme ve kızarıklıkla ortaya çıkar.
İltihabi Deri Hastalıkları
Bu grubun en bilinen iki üyesi sedef ve egzamadır. Sedef hastalığı (psöriazis), deri hücrelerinin normalden çok daha hızlı yenilenmesiyle oluşan, üzeri gümüşi kabuklarla örtülü kırmızı plaklarla seyreden bağışıklık kaynaklı bir hastalıktır. Dirsek, diz, saçlı deri ve bel bölgesi tipik yerleşim alanlarıdır. Bulaşıcı değildir. Hastaların bir bölümünde eklem tutulumu da gelişebilir.
Egzama (dermatit) tek bir hastalık değil, bir hastalık ailesidir. Atopik dermatit çocukluk çağında başlayan, kuruluk ve şiddetli kaşıntıyla seyreden tipidir; astım ve alerjik nezleyle birlikte görülebilir. Kontakt dermatit ise deriye temas eden bir maddeye karşı gelişir; nikel, boya maddeleri, kozmetikler ve temizlik ürünleri sık nedenlerdir. Ankara Cildiye başvurularının önemli bir bölümünü bu iki hastalık oluşturur ve ayrımları tedavi planını doğrudan değiştirir.
Enfeksiyon Kaynaklı Deri Hastalıkları
Mantar enfeksiyonları ayak parmak aralarında, kasıkta, gövdede ve tırnakta yerleşebilir. Ayak mantarı nemli ortamda çoğaldığından havuz, hamam ve spor salonu gibi ortak alanlar bulaş açısından öne çıkar. Tırnak mantarında tırnak kalınlaşır, rengi bozulur ve kırılganlaşır; tedavi süresi tırnağın uzama hızına bağlı olduğundan aylar alabilir.
Viral kaynaklı tablolar arasında siğiller, uçuk ve zona bulunur. Zona, çocuklukta geçirilen suçiçeği virüsünün sinir kökünde yıllarca sessiz kaldıktan sonra yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar; tek taraflı, bir sinir hattı boyunca uzanan ağrılı kabarcıklarla seyreder. Bakteriyel enfeksiyonlarda ise impetigo, follikülit ve selülit gibi tablolar değerlendirilir.
Ben Takibi ve Cilt Kanserleri
Benlerin izlenmesi cildiyenin en önemli görevlerindendir. Deri kanserleri arasında bazal hücreli karsinom en sık görülenidir; genellikle güneş gören bölgelerde, iyileşmeyen bir yara ya da inci görünümlü kabarıklık olarak ortaya çıkar. Skuamöz hücreli karsinom pullanan, kabuklanan ve kanayabilen lezyonlar oluşturur.
Melanom daha az sıklıkta görülse de erken tanısı en kritik olan türdür. Değerlendirmede ABCDE kuralı yol göstericidir: Asimetri (iki yarısının birbirine benzememesi), Border yani kenar düzensizliği, Color yani renk çeşitliliği, Diameter yani altı milimetreyi aşan çap ve Evolution yani zaman içinde değişim. Bu ölçütlerden herhangi birinin varlığı değerlendirme gerektirir. Ankara Cilt Doktoru muayenesinde benler çıplak gözle değil, dermatoskop adı verilen büyütmeli aygıtla incelenir.
Saç ve Kıllanma Sorunları
Saç dökülmesi tek bir nedene bağlanamaz. Erkek tipi ve kadın tipi dökülme genetik ve hormonal kökenlidir; tepe ve şakak bölgelerinde seyrelmeyle ilerler. Telogen effluvium ise doğum, ateşli hastalık, ameliyat, ani kilo kaybı ya da demir eksikliği gibi bir olaydan iki-üç ay sonra ortaya çıkan yaygın dökülmedir ve tetikleyici ortadan kalktığında geri dönebilir.
Alopesi areata, bağışıklık sisteminin kıl köklerini hedef almasıyla oluşan, sınırları belirgin madeni para büyüklüğünde dökülme alanlarıyla seyreden bir tablodur. Kadınlarda gövde ve yüzde artmış kıllanma ise hormonal değerlendirme gerektirebilir.
Tırnak Hastalıkları
Tırnaklar hem kendi hastalıklarını hem de sistemik durumların izlerini taşır. Tırnakta çukurcuklar sedef hastalığının, kaşık şeklinde çökme demir eksikliğinin, enine çizgilenmeler geçirilmiş ağır bir hastalığın işareti olabilir. Batık tırnak, tırnak çevresi iltihabı ve tırnak altında oluşan renk değişiklikleri de bu alanda değerlendirilir.
Tırnak altında yeni ortaya çıkan, genişleyen koyu renkli bir çizgi ihmal edilmemesi gereken bir bulgudur; tırnak yatağı kaynaklı melanom ayrımı gerektirir.
Kaşıntı ve Kurdeşen
Ürtiker, halk arasında kurdeşen olarak bilinen, deriden kabarık, kızarık ve kaşıntılı plaklarla seyreden tablodur. Tipik özelliği lezyonların yer değiştirmesi ve tek bir kabarıklığın genellikle yirmi dört saatten kısa sürede iz bırakmadan kaybolmasıdır. Altı haftadan uzun sürenler kronik olarak adlandırılır.
Akut ürtikerde ilaçlar, besinler ve enfeksiyonlar sık tetikleyicilerdir. Kronik olgularda ise çoğu zaman belirgin bir dış neden bulunamaz; bağışıklık sistemi kaynaklı bir mekanizma söz konusu olabilir. Dudak, göz kapağı ve dilde şişlik eşlik ediyorsa değerlendirme gecikmemelidir.
Renk Değişikliğiyle Seyreden Hastalıklar
Vitiligo, renk veren melanin hücrelerinin kaybıyla deride keskin sınırlı beyaz alanlar oluşmasıdır. Bağışıklık kaynaklı kabul edilir, bulaşıcı değildir ve tiroid hastalıklarıyla birliktelik gösterebilir. El sırtı, göz ve ağız çevresi sık yerleşim yerleridir.
Ters yönde, koyulaşmayla seyreden melazma ise özellikle kadınlarda yüzde simetrik kahverengi lekeler oluşturur. Güneş, gebelik ve hormonal etkenler tabloyu belirginleştirir; güneşten korunma tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Ne Zaman Başvurulmalı?
Bazı bulgular beklemeden değerlendirilmelidir. Bir bende renk, boyut ya da kenar yapısında değişiklik olması, benin kaşınması, kanaması ya da kabuklanması bunların başında gelir. Dört-altı haftada iyileşmeyen yaralar, hızla yayılan ağrılı kızarıklık ve ateşle birlikte olan döküntüler de ertelenmemelidir.
Yaygın kabarcık oluşumu, ilaç başlandıktan sonra ortaya çıkan döküntü, göz ve ağız içi tutulumunun eşlik ettiği tablolar öncelikli değerlendirme gerektirir. Uzun süren, uykuyu bölen kaşıntı da altta yatan bir nedenin araştırılmasını gerekli kılabilir. Ankara Cilt Doktorları tarafından yapılan ilk değerlendirmede lezyonun türü, dağılımı ve süresi bir arada ele alınır.
Yaygın Yanılgılar
Sedef ve egzamanın bulaşıcı olduğu inancı yaygındır; her ikisi de bulaşıcı değildir. Sivilcenin çikolata veya yağlı yiyeceklerden kaynaklandığı düşüncesi de büyük ölçüde desteklenmemektedir; beslenmenin rolü sanıldığından sınırlıdır.
Bir başka yanılgı, benlerin aldırılmasının zararlı olduğu yönündedir. Uygun koşullarda ve gerekli görüldüğünde yapılan çıkarma işlemi tanısal değer taşır. Kortizonlu kremlerin her durumda zararlı olduğu düşüncesi de doğru değildir; hekim önerisiyle, uygun güçte ve sürede kullanıldığında iltihabi hastalıkların temel tedavi araçlarındandır. Bilinçsiz ve uzun süreli kullanım ise sorun yaratabilir.
Değerlendirme Süreci Nasıl İşler?
Dermatoloji Ankara kapsamındaki bir başvuruda süreç, şikayetin ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği ve nelerin tetiklediğinin dinlenmesiyle açılır. Ardından yalnızca şikayet edilen bölge değil, deri bütünüyle, saçlı deri ve tırnaklar dahil gözden geçirilir.
Gerekli görüldüğünde dermatoskopik inceleme, mantar için mikroskobik bakı, alerji için yama testi ya da tanının netleşmesi amacıyla küçük bir doku örneği alınması gündeme gelebilir. Deri hastalıklarının önemli bir bölümü kronik seyirli olduğundan tedavi çoğu zaman tek seferlik değildir; yanıtın izlenmesi ve gerektiğinde planın güncellenmesi sürecin parçasıdır.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Cilt, saç ve tırnak şikayetlerinizin değerlendirilmesi için bir dermatoloji uzmanına başvurmanız önerilir.